Warto zboczyć z głównego szlaku

Pokazują także inne formy inteligencji, współpracę człowieka z AI czy rolę sztuki w czasie kryzysu klimatycznego. Właśnie takich projektów polecam szukać tego lata i jesieni.  Czy to po drodze na wakacje, czy to w ramach krótkich city breaków.

Niedawno polski duet artystyczny NOVIKI zdobył prestiżową European Design Award za instalację Sen maszyny, zrealizowaną w ramach BMW Art Club. Praca eksploruje temat halucynacji sztucznej inteligencji oraz zacierania się granicy między logiką algorytmiczną a ludzkimi snami. W ubiegłym roku można było ją zobaczyć w Krakowie. I naprawdę było warto. Kto nie zdążył, ma jeszcze jedną szansę, gdyż wkrótce będzie ją można obejrzeć na Biennale Noorderlicht 2025 w Holandii (12.07–07.09), które w tym roku odbywa się pod hasłem Machine Entanglements. 

Rośliny zasilają sztukę

BMW Art Club, którego motto brzmi „Sztuka to przyszłość” od lat udowadnia, że sztuka technologiczna to kierunek, w którym warto zmierzać. Podobnie zaczął postępować Peugeot, który wspólnie z Saatchi Gallery ogłosił niedawno, konkurs Artist of the Future Prize dla młodych twórców cyfrowych. Jego rozstrzygnięcie oraz wystawa konkursowa planowane są na koniec roku, ale już teraz we wspomnianej Saatchi Gallery oglądać można innowacyjną wystawę Powered by Nature, którą  „opieką” również objął właśnie Peugeot. To opowieść o roślinach, glebie i mikroorganizmach, które – dosłownie – zasilają sztukę. Cała sesja zdjęciowa, która stanowi serce wystawy, została oświetlona dzięki energii wytwarzanej z roślin, gleby, wody i odpadów organicznych. Widzowie mogą też spojrzeć na świat z perspektywy pszczół: tj. poprzez ultrafioletowe wzory, zapachy i wibracje. To wspaniały przykład tego, jak sztuka może edukować w kwestiach ekologii i innowacji.

Motyw pszczół, czy szerzej zapylaczy pojawia się zresztą częściej. W Berlinie, przed Naturkunde Museum, można zobaczyć Pollinator Pathmaker Alexandry Daisy Ginsberg – żywą rzeźbę stworzoną z ponad 7000 roślin dobranych specjalnie z myślą o zapylaczach: pszczołach, motylach, muchach czy chrząszczach. To pierwsza kontynentalna edycja projektu, który zamiast mówić o innych gatunkach, tworzy sztukę dla nich. 

Dzięki AI powstał ogród, który reaguje na potrzeby owadów. Instalacja stanowi nie tylko interwencję artystyczną, ale również apel o empatyczne, międzygatunkowe myślenie w czasie kryzysu klimatycznego i spadku bioróżnorodności.

Świat widziany „oczami” sztucznej inteligencji

W paryskim Jeu de Paume z kolei trwa wystawa The World Through AI (do 21.09), która pokazuje świat „oczami sztucznej inteligencji” i konfrontuje widzów z pytaniami o wpływ AI na estetykę, pamięć, percepcję. Wystawa skupia się na dwóch typach AI: analitycznej i generatywnej. Kapsuły czasu łączą historię automatyzacji z dzisiejszymi wyzwaniami. Obok takich twórców jak Trevor Paglen czy Hito Steyerl, znajdziemy tam polską artystkę Agnieszkę Kurant. Jej prace poruszają kwestie: ekonomii niewidzialnej pracy, ekologicznego wpływu technologii, relacji między AI i formami życia oraz redefiniują to, czym w ogóle jest inteligencja – stawiając przed widzem pytanie, jak rozumieć i współistnieć z inteligencją „nieludzką”. 

Na tej samej wystawie można zobaczyć również projekt badawczo-artystyczny Kate Crawford pt. Calculating Empires: A Genealogy of Power and Technology, 1500-2025, który stworzyła wspólnie z Vladanem Jolarem. To monumentalna, wizualna opowieść, która ukazuje, jak przez pięć stuleci współewoluowały struktury techniczne i społeczne – od algorytmów al-Chuwarizmiego po współczesne sieci neuronowe – ujawnia historyczne korzenie dzisiejszych technologii oraz ich związki z kolonializmem, militaryzacją i automatyzacją.

Wakacyjne plany w Szwajcarii, Austrii i Hiszpanii

Jeśli w najbliższym czasie planujesz przejazd przez Szwajcarię lub Austrię, to mam dwie rekomendacje:  HEK Basel – Other Intelligences (10.05–10.08.2025) o inteligencji organicznej, syntetycznej, roślinnej i zwierzęcej, O tym, jak działa AI, ale też jak myślą grzyby i owady. Oraz Ars Electronica (Linz), czyli stałą ekspozycję, która uczy pokory i inspiruje do zadawania właściwych pytań. Dodatkowo we wrześniu (03–07.09.2025) odbywa się tam również festiwal pod hasłem Panic – Yes or Not?. 

Z kolei w hiszpańskim Bilbao (03.07–10.12.2025) można zobaczyć Refika Anadola z projektem Living Architecture: Gehry – site-specific instalacją, która transformuje architekturę w żywą, zmienną formę generowaną przez AI. Wrażenie robi nie tylko wizualna warstwa, ale też fakt, że praca korzysta z danych open source i działa na zasadach zrównoważonego przetwarzania. Zresztą Refika chyba nie trzeba za bardzo reklamować – jest on prawdopodobnie najbardziej rozpoznawanym dziś artystą tworzącym z AI. Sama – za każdym razem, kiedy widziałam jego instalacje, czy to w Kopenhadze, Bazylei, Singapurze, Londynie czy Seulu – nie mogłam oderwać od nich wzroku.

Urlop na jesieni? Oto kolejne artystyczne wystawy

W Monachium (Pinakothek der Moderne) Rupert Huber prezentuje Begegnungsmusik – muzyczną instalację aktywowaną przez ruch odwiedzających. Każda interakcja daje nowy dźwięk. To piękna metafora spotkania – ludzie stają się twórcami muzyki.

Na koniec wakacji wracamy do Włoch. W Mediolanie (12.06–14.09.2025) Kevin Abosch pokazuje Parallax – generatywną pracę wideo, która nawiązuje do pojęcia paralaksy. To opowieść o percepcji, tożsamości i granicach między człowiekiem a maszyną. Z kolei jesienią (10.05–23.11.2025) warto odwiedzić Biennale Architektury w Wenecji którego tegoroczny tytuł brzmi Intelligens. Naturalne. Sztuczne. Wspólne. Tu również obejrzeć można wspomnianą już wcześniej pracę Calculating Empires Kate Crawford i Vladanem Jolarem. Widziałam w Paryżu i niezmiennie polecam. 

Jesienią rekomenduję Biennale Némo (Paryż, 11.10.2025–11.01.2026). Nie ogłoszono jeszcze programu  ale to zawsze wydarzenie refleksyjne, nieoczywiste, stawiające sztukę cyfrową w kontekście zmian społecznych i technologicznych. 

I last but not least – jesienią warto wyskoczyć do Łodzi – do Centralnego Muzeum Włókiennictwa, gdzie od 11 października zobaczymy instalację Agnieszki Piłat. W Tkającej inteligencji główną rolę gra robot-uczeń, który pod czujnym okiem artystki tka materiał. Projekt nie tylko sięga do historii żakardowego krosna, ale też stawia pytania o przyszłość pracy, automatyzację i granice między narzędziem a współpracownikiem.

Poniżej pozwalam sobie zostawić jeszcze listę miejsc i wystaw, które sama już zobaczyłam lub planuję odwiedzić w najbliższym czasie. Z całego serca je polecam – dla otwartości, inspiracji i szerszej perspektywy na przyszłość. 

Co, gdzie, kiedy:

1. Dream of the Machine – Noviki, Biennale Noorderlicht, Groningen, 12.07–07.09.2025 
2. Powered by Nature, Saatchi Gallery, Londyn, 30.05-27.07.2025
3. Pollinator Pathmaker – Alexandra Daisy Ginsberg, Naturkunde Museum, Berlin, 20.06.2023 – 01.11.2026
4. Tkająca inteligencja – Agnieszka Piłat, Centralne Muzeum Włókiennictwa, Łódź, od 11.10.2025 
5. The World Through AI, Jeu de Paume, Paryż, 11.04–21.09.2025
6. Biennale Némo,  Île-de-France / Paryż, 11.10.2025–11.01.2026
7. Other Intelligences, HEK Basel, Bazylea, 10.05–10.08.2025
8. Ars Electronica Festival, Linz, 03.09–07.09.2025
9. in situ: Refik Anadol, Guggenheim Museum, Bilbao, 03.07–10.12.2025
10. Begegnungsmusik – Rupert Huber, Pinakothek der Moderne, Monachium, 06.06–09.11.2025
11. Parallax – Kevin Abosch, Palazzo Citterio, Mediolan, 12.06–14.09.2025
12. Biennale Architektury 2025, Wenecja, 10.05–23.11.2025